Democratie staat onder hoogspanning, ondanks alle aandacht voor democratische vernieuwing. Meningen zijn steeds makkelijker ‘verkrijgbaar’ – zie bijvoorbeeld De Goede Zaak en My Voice, My Choice – terwijl het voor politici juist steeds lastiger wordt om die meningen om te zetten in realiseerbare verkiezingsbeloften.
Democratie lijkt het onderspit te delven in de complexe dagelijkse werkelijkheid. In die werkelijkheid raken beleidsdomeinen steeds verder verstrengeld met elkaar, wordt de wachttijd tussen beleid ontwikkelen en uitvoeren steeds langer en raakt uitvoering steeds verder bedolven onder onvoorziene omstandigheden. Die dynamiek trekt een grote tol op onze democratie. Terwijl technologische ontwikkelingen de samenleving in adembenemend tempo opjagen zakt onze democratie juist steeds verder weg in een impasse.
Democratie is een traag proces: beloften pakken in de praktijk altijd anders uit en beleid is altijd duurder dan vooraf ingeschat. Maar veel erger is het als we er burgers helemaal niet meer over gaan. Dat risico is al levensgroot.
‘Grote bedrijven weten uitstekend hoe ze de politieke besluiten naar hun hand kunnen zetten’ schrijft NRC-journalist Mark Lievenisse Adriaanse in zijn boek ‘Wat iedereen aangaat’, Volgens Felienne Hermans, professor in de informatica, wordt informatietechnologie extreem ingewikkeld en ondoordringbaar voorgesteld, zo kan ‘bijna niemand die bullshit doorzien.’ En over geld – ons belangrijkste gemeenschapsgoed –gaan we allang al niet meer zelf: ruim 90% van de maatschappelijke geldhoeveelheid in Nederland is privaat geld. ‘Dit is geld gecreëerd door commerciële banken’, zegt Thomas Bollen in ‘Geld genoeg maar niet voor jou’.
Er staat echt wat op het spel!
Samenlevende mensen kunnen niet zonder democratie. Zonder democratie verliezen we het stuur op ons eigen leven en op ons samenleven. Je hoeft niet alles in eigen hand te hebben, maar alles verliezen is geen optie. Dus moeten we nieuwe pijlers slaan onder onze democratie. Dat begint met een nieuwe kijk op politieke beloftes.
De centrale vraag is:
Als we voor onvoorziene omstandigheden komen te staan, hoe kunnen we dan een nieuwe koers uitzetten zonder het gevoel te hebben dat gekozen vertegenwoordigers er met onze stem vandoor gaan?
Het antwoord ligt besloten in onzekerheidstolerantie. Maar juist daar hebben we nou net een nijpend tekort aan. Een snel veranderende samenleving creëert veel onzekerheid. Dat is lastig maar niet onoverkomelijk, want mensen kunnen forse onzekerheid verdragen. Tenminste, zolang we het gevoel hebben dat we zelf kunnen handelen, bijsturen en aanpassen. De paradox is echter: we besteden veel aandacht aan preventie, aan het voorkomen van onheil. Maar als we van alles willen voorkomen staan we ook zelden nog ergens bloot aan: we verliezen de vaardigheid om met onzekerheid om te gaan. Onzekerheid staat steeds vaker gelijk aan stress. Er ontstaat een vicieuze cirkel: onzekerheid creëert stress; stress vergroot onzekerheid.
We dreigen onszelf vast te zetten in die vicieuze cirkel, ook als samenleving. Het verliezen van verkiezingen kan gaan voelen als een existentieel verlies: de verkeerde uitkomst ontwricht ons persoonlijke leven. Om dat te voorkomen moeten de spelregels veranderen. En zo dwalen we langzaam weg van democratie. We vertrouwen verkiezingen niet meer, geloven niet dat inspraak iets uitmaakt. Gebrek aan grip op de omstandigheden om je heen voedt gebrek aan vertrouwen in de samenleving.
De WRR zoekt naar een antwoord op de vraag
“Hoe kan de overheid, door grip te faciliteren, de maatschappelijke gevolgen van onzekerheid dempen?”.
Grondwerk stelt een andere vraag:
Welke rol kunnen burgers zelf spelen in het creëren van omstandigheden waardoor we meer grip krijgen op ons samen leven?
En we zoeken zelf naar antwoorden, proberen nieuwe ontwikkelingen aan te jagen.
Lees meer over onze initiatieven om de democratie te versterken en vernieuwen.
Een permanente gelote burgerraad in Amersfoort
In 2020 besluiten zes inwoners van Amersfoort dat het hoog tijd is voor een versterking en verbreding van de lokale democratie. In de democratie zoals we dit tot op heden kennen neemt een gekozen gemeenteraad besluiten. In de democratie van de toekomst staat er naast de gekozen gemeenteraad ook een gelote burgerraad. Samen geven zij vorm aan een sterke lokale democratie.
In 2025 is het zover: de Gelote Burgerraad Amersfoort gaat van start. Het uiteindelijke doel: een permanente verbreding van de democratie met een gelote burgerraad naast een gekozen gemeenteraad. Volg hier de ontwikkelingen van de eerste Gelote Burgerraad Amersfoort. Met beelden van de bijeenkomsten, korte impressie van de dag en persoonlijke verhalen.
Eerder – van 2015 tot 2017 – heeft Grondwerk de eerste gelote burgerraad in Nederland opgezet en uitgevoerd in Peel en Maas: de Sociale Raad.
De Volkskrant maakte als een van de eerste landelijke kranten een verslag van het toen nog nieuwe experiment.